Badania polarne w ramach wypraw letnich na Spitsbergen


Badania Spitsbergenu, prowadzone przez polskie ekspedycje naukowe, trwają od ponad 70 lat. Po drugiej wojnie światowej, w związku z udziałem Polski w badaniach podjętych w ramach Międzynarodowego Roku Geofizycznego, nastąpiła zmiana charakteru badań z ekspedycyjnego na stacjonarny. Ich podstawą stały się stacje naukowe funkcjonujące stale lub sezonowo. Pierwsza i najważniejsza z nich powstała w południowej części wyspy w rejonie fiordu Hornsund. Jest ona własnością Polskiej Akademii Nauk. Stacja w Hornsundzie odegrała wyjątkową rolę w tworzeniu polskiego programu badań Arktyki i stała się kuźnią kadr naukowych w dziedzinie polarystyki. W roku 1973 badania geomorfologiczne nunataków w rejonie Hornsundu prowadził dr Kazimierz Pękala. Jego osobiste zaangażowanie, wyjątkowe talenty organizacyjne oraz doświadczenie badawcze sprawiły, że nasz Uniwersytet w 1986 roku dołączył do grona polskich ośrodków naukowych prowadzących badania na Spitsbergenie.

W bieżącym roku minęło dwadzieścia sześć lata od pierwszej Wyprawy Polarnej Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, której inicjatorem i kierownikiem był prof. Kazimierz Pękala. Wyprawę tę zorganizowano przy współpracy z Instytutem Geologii Podstawowej Uniwersytetu Warszawskiego. W latach 1986-2012 odbyło się 24 wyprawy letnie.

Badania realizowane podczas poszczególnych wypraw miały charakter kompleksowy i interdyscyplinarny obejmując takie dziedziny nauki jak: geomorfologia, geologia, gleboznawstwo, hydrologia, klimatologia i meteorologia, ochrona środowiska, botanika oraz biochemia i radiochemia. Główne tematy badawcze dotyczyły paleogeografii i stratygrafii czwartorzędu, współczesnych procesów morfogenetycznych (glacjalnych, fluwialnych, morskich i peryglacjalnych), termiki i dynamiki czynnej warstwy zmarzliny, warunków pogodowych, topoklimatycznych, dynamiki odpływu rzecznego, rozwoju i cech fizyczno-chemicznych gleb arktycznych, składu florystycznego i aktywności biologicznej tundry, zanieczyszczeń antropogenicznych (pochodzenia organicznego i nieorganicznego oraz radiochemicznych), metali ciężkich. Odrębnym problemem badawczym były zagadnienia związane z działalnością człowieka w minionych wiekach. Rejon Bellsundu należy do tych obszarów, które odegrały znaczącą rolę w trwającym około 200 lat okresie intensywnego wielorybnictwa na wodach archipelagu Svalbard. Badania archeologiczne, związane z okresem XVII i XVIII stulecia, kontynuowano w kooperacji z Instytutem Archeologii Uniwersytetu w Trondheim oraz Instytutem Archeologii Rosyjskiej Akademii Nauk w Moskwie.

Czas realizacji badań terenowych w poszczególnych latach był limitowany przez warunki logistyczne związane z możliwościami dowozu ludzi i sprzętu. Wszystkie wyprawy odbywały się w ciepłej porze roku, obejmując okres od pierwszej dekady czerwca do trzeciej dekady października. Transport uczestników poszczególnych wypraw odbywał się drogą lotniczą na trasie Warszawa-Longyearbyen, początkowo przez Moskwę, a od roku 1991 przez Oslo. Ostatni odcinek podróży do Calypsobyen wymagał korzystania z helikopterów, statków lub jachtów.

Zakres prac oraz szczegółowe zadania badawcze podczas kolejnych wypraw były związane z tematyką projektów badawczych Komitetu Badań Naukowych a od niedawna Narodowego Centrun Nauki oraz problematyką realizowanych prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych. Finansowanie odbywało się głównie przez środki pochodzące z projektów badawczych oraz przy wsparciu UMCS. Realizacja badań naukowych zaowocowała nawiązaniem kontaktów naukowych i współpracą ze znaczącymi ośrodkami badań polarnych. Wyniki badań prowadzonych na Spitsbergenie prezentowano na konferencjach krajowych i zagranicznych. Wiele z nich znalazło się w tomach specjalnego wydawnictwa UMCS „Wyprawy Geograficzne na Spitsbergen” ukazującego się od 1987 roku.

Na szczególną uwagę zasługuje udział lubelskich polarników w dorocznych Sympozjach Polarnych Klubu Polarnego PTG. Należy przypomnieć, że trzykrotnie odbyły się one w Lublinie (1987, 1993, 1999). Także wielokrotnie organizowane były w Lublinie Sesje Polarne.

Uczestnicy poszczególnych wypraw brali czynny udział w popularyzacji wiedzy o problemach strefy polarnej, prowadząc zajęcia kursowe, wygłaszając pogadanki, wykłady i referaty oraz udzielając wywiadów. Warta odnotowania jest działalność artystyczna członków Wypraw, inspirowana pięknem surowej, arktycznej przyrody. Ich prace (Zbigniew Jóźwik - grafika, Jan Magierski i Wojciech Zgłobicki - fotografia artystyczna) - były wielokrotnie prezentowane na wystawach.


References
Repelewska-Pękalowa J. Bartoszewski S., 2006, Dwadzieścia lat Wypraw PolarnychUniwersytetu Marii Curie - Skłodowskiej na Spitsbergen. Stan i zmiany środowiska przyrodniczego północno-zachodnej części Ziemi Wedela Jarlsberga (Spitsbergen) w warunkach zmian klimatu i antropopresji. XX lat badań polarnych Instytutu Nauk o Ziemi Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej na Spitsbergenie. Wyd. UMCS, 15-22.